موقعیت نمایش را مشخص نمایید - ميدان بازي را به عنوان يك صحنة تئاتر بدون ساختمان در نظر بگیرید. همه چیز باید هدفمند و برنامه ریزی شده باشد. حتی قسمتهاي  ناخواسته  نیز باید جلوه‌اي عمدي پيدا كنند.

هر پيچش ناگهاني را بشناسيد و آن را برای مواقع ضروری نگه داريد- تماشاگران را گول نزنید. اگر شما در کار خود به کمی اغراق نياز دارید، شاید اين كمي اغراق خيلي به نمايش قوت نبخشد. برخي پيچشها را براي مواقع ضروري نگه داريد، طوري كه اگر ناگهان  به «بداهه» رو آورديد، اين بخش بهتر از بخشهاي دیگر جلوه كند.

محدوده صحنة خود را مشخص نماييد، سپس مرزهای آن را بشکنید- به تماشاگران بگویید که صحنه اجرای نمایش  ازکجا آغاز و به كجا ختم مي شود. در ابتدای نمایش آنها را مجبور کنید که تا نزدیک خط جلوی صحنه پیش بیایند و خط مرزي را مشخص كنند. اینکار اولاً از ورود تماشاگر به حريم اجرايي شما جلوگیری می‌کند. دوم آنکه شما می‌توانید تعداد تماشاگران خود را مشخص نمایید و صحنه خود را محدود یا گسترده سازید. اما مهمترین نکته، دادن حس انسجام و یکپارچگی به تماشاگران است. تماشاگران منسجم عابران را جلب مي‌كنند تا بيايند و ببينند چه اتفاقي در حال روي دادن است. وقتي جايگاه صحنه و تماشاگران كاملاً مشخص شد، صحنه را واگذاريد و كمي هم به ميان تماشاگران برويد. شكستن ديوار چهارم عامل فوق‌العاده قدرتمندي است كه دلهره، هشياري  و اشتياق را در تماشاگران ايجاد كند و شما را نيز تحت نظر نشان مي‌دهد.

نقش تماشاگر را به وضوح معلوم کنید، سپس آن را نقض نماييد- به آنها بگویید که چطور عمل کنند، کجا بروند و چه چیز را ببینند. بگذارید بدانند كه این نمایش آنهاست و آنان تحت كنترل هستند. اما به تماشاگر خود اجازه دهید که با این کنترل مقابله کند. به آنها اجازه دهید با طعنه‌زدن يا تكه پراندن شما را محك بزنند. البته قطعاً شما در موضع برتر جاي دارید، اما همیشه به آنها این فرصت را بدهید که در بازی خودتان بتوانند بر شما غالب شوند.

اگر مردم صحنه را ترک كردند، فضاهای خالی را پر کنید- وقتی مردم در حال ترک کردن صحنه نمایش شما هستند از آنها تشکر کنید. به آنها بفهمانید که متوجه خروج آنها از صحنه نمایش خود شده‌اید، چرا که هر کس دیگری نیز این کار را انجام خواهد داد. فعالانه تدبيري اتخاذ كنيد که افراد باقي مانده جاهای خالی را پر کنند. این مهم است که جمعیت فشرده باشند و نه دور از هم.

تماشاگر را جذب خود كنید- احساسات آنها را برانگیزید. خودتان را در چشم آنها محبوب گردانید تا آنها آرزو داشته باشند با شما دوست شوند. دوستان همواره به شما کمک مالی می‌کنند و زمانی که شما درگير سروكله زدن با مزاحمان باشيد، به کمکتان می‌شتابند.

از اخلالگران به نفع خودتان، و نه آنها، استفاده کنید -  هر نمایش خیابانی باید تحت کنترل باشد. اگر شما بتوانید اوضاع را با وجود اخلالگران تحت کنترل خود درآورید، تماشاگران ديگر شما را حمایت خواهند کرد. با جوابهاي تند و تيز،  بذله گويي و یا منحرف كردن بحث می‌توانید اوضاع را سامان بخشید. اما به خاطر داشته باشید شما بدون اغراق کردن در کار هم،  می توانید به موفقیت برسید. لازم نیست همه چیز همواره شادی آور و مفرح باشد، گاهی اوقات با تشکری مؤدبانه از اظهارنظرها همراه جوابی صادقانه موقعیت را در اختیار خواهید گرفت و کنترل شرایط و اوضاع دوباره به شما باز خواهد گشت. از هر شیوه‌ای که استفاده می‌کنید، هدف نهایی حفظ کنترل جمعیت است.

وقتی مزاحمتي نيست، با كسي درگير نشويد- حتي زمانی که واكنشهاي اخلالگران معضل اصلي شماست، تا به چالش كشيده نشده‌ايد، پاسخ تند و تيز ندهيد.

ابزارهاي خود را روي زمين نگذاريد- ابزارهاي شما وسايل امرار معاش شما هستند و شایسته‌تر از آن چيزي هستند كه روي خاك و خل بيفتند. در ضمن وقتي خم مي‌شويد وسيلة بعدي را برداريد، جالب نيست مردم ناچار باشند ماتحت شما را نگاه كنند.

چیزی را نمایش دهید که ارزشمند باشد- گاهی اوقات زیباترین لطیفه‌ها بیش از چند ثانیه به طول نمی‌انجامند. تا وقتی بیان امری ضرورت پیدا نکرده، آن را مطرح نکنید. با ارزشترین چیزها همواره کمیاب‌هستند.

با پيشروي نمايش، مَكان بازي را بالاتر ببريد- به اين ترتيب افراد بيشتري شما را مي بينند و تماشاگران‌تان پرجمعيت‌تر مي شوند. اینگونه كار جمع آوری پول از چند رديف جلويي در پایان نمایش براي شما آسان مي‌شود.

قبل از شروع به آنها بگویید پول خواهيد گرفت- در اواخر اجرا، به  ذهن آنان اين تصور را القاء كنيد كه قرار است توده‌اي پول جمع كنند.

پولی را که نیاز دارید طلب کنید-  هر چه طلب کنید، همان نصیبتان می‌شود. چه کم، چه زیاد. البته گاهی اوقات نیز پول کمی از سوی تماشاگران خسیس!

با افراد به‌طور مستقيم ارتباط برقرار کنید-  به‌طور مشخص، لحظاتی را در نمایش در نظر بگیرید که عملاً با افراد در ارتباط باشید. اجازه دهید تماشاگر احساس کند فقط برای او اجرا می‌کنید.

با جمعیت نیز ارتباط مستقیم برقرار کنید- به‌طور مشخص، لحظاتی را بیافرینید که با تمام جمع هم‌چون با يك نفر بازي كنيد. اجازه دهید تجربه‌اي يكپارچه و دسته جمعي صورت گيرد.

از تمام فضا استفاده کنید- به کار شما نمایش ميداني می‌گویند، زیرا در فضای 360 درجه اجرا می‌شود. بنابراين از پشت سر خود غافل نمانيد.

بگذارید نمایش روند طبیعی خود را طی کند، اما انرژی خود را برای نمایش حفظ کنید- مراقب گذار بين قطعه‌ها باشيد. نگذاريد کسي بدون ديدن ترفندي برجسته، عرصه را ترك كند. گذار بين قطعه‌ها، معمولاً لحظاتي هستند؛ كه بخشهايي از جمعيت را از دست مي دهيد.

متواضعانه كلاه‌گرداني كنيد - بگذارید تماشاگران به اجراگر پول دهند، نه به شخصیت نمایشي. اين براي بازيگري يك نقص محسوب مي‌شود. شما می‌توانید بابت اجراي نمايش كلاه‌گرداني كنيد، اما باید تشكرهاي شما صادقانه و باورپذير باشند.

مدت زمان مطلوب برای اجرا را در نظر بگیرید - بسته به شرایط، مدت اجرای نمایش را تغییر دهید. اگر تماشاگران شما زياد فرصت توقف ندارند، سعی نکنید نمایشي يك ساعته اجرا كنيد. همچنين اگر تماشاگران براي وقت گذراني جمع شده‌اند، یک كار را دوبار براي آنها اجرا نكنيد.

بازي كنيد-  یادتان باشد این یک تئاتر است. همة آنچه بايد انجام دهيد بازي كردن است.

درباره کارگردانی نمایش تابحال مطالب بسیاری گفته شده و در کتابهای مختلف اعم از تالیفی و ترجمه، مقالات و جزوه‌های درسی، بارها و بارها به روند و پروسه کارگردانی نمایش پرداخته شده است. انتخاب نمایشنامه، انتخاب بازیگران و عوامل، تقسیم نقش ها، تحلیل نمایشنامه، تحلیل شخصیت ها، جلسات دورخوانی، طراحی میزانسن، صحنه، نور، لباس، تمرینات فنی، تمرینات نهایی و در نتیجه اجرای اثر. مکرراً در کتب و مقالات مربوط به کارگردانی، به فاکتورهای مذکور پرداخته شده و به اندازه کافی مورد توضیح و تشریح قرار گرفته‌اندو بی شک همگان نیز از مسائل فوق شناخت کافی را دارا می‌باشند. حتی متاسفانه در بسیاری از موارد، کارگردانی تنها انجام همین پروسه تلقی شده است و این تلقی نادرست، ما و هنر نمایش ما را، به انحراف برده است. تبعات ناشی از این تلقیِ ناقص از کارگردانی، را می‌توان به راحتی در آثار عرضه شده بر روی صحنه مشاهده کرد. امروزه شاهدیم که بسیاری از آثار روی صحنه تنها یک روخوانی صرف و یا یک نمایشنامه‌خوانی است و کوچکترین نشانه‌ای از اجرا در آن یافت نمی‌شود. بحران دیگری که ناشی از همین تلقی نادرست است اینکه در تئاتر کشورمان کمتر نگاه تخصصی، علمی و فنی به کارگردانی وجود دارد، لذا هر کس به خود این حق و جرأت را می‌دهد که دست به کارگردانی نمایش بزند. این‌گونه است که افرادی بدون هیچ‌گونه مطالعه علمی و آکادمیک در زمینه‌ي کارگردانی، به سادگی نمایشی را به روی صحنه می برند. و یا اینکه تمامی اصناف در حوزه تئاتر به خود اجازه کارگردانی را نیز می دهند.

نتیجه‌ي چنین رویکردی، تئاتری غیر علمی، مخاطب گریز، سطحی، نازل و پر از اشتباه است. و این تئاتر با تئاتری که جریان ساز است و وظیفه فرهنگ‌سازی را به عهده دارد فاصله‌ای نجومی دارد.

بازگردیم به مبحث اصلی، سوال اینست که علاوه بر پروسه مذکور، دیگر فاکتورهای اساسی کارگردانی چیست؟

*استراتژی و تاکتیک

اجرای یک نمایشنامه، تبدیل ذهنیت است به عینیت و بسیار شبیه به یک عملیات جنگی برای فتح سرزمینی ناشناخته است. همانطور که هر فرمانده در هر عملیاتی نیاز به تعیین استراتژی و انتخاب و طراحی تاکتیک خاص آن عملیات را دارد، کارگردان نیز برای اجرای هر نمایشنامه به استراتژی مبتنی بر آن متن نیازمند است و به دنبال آن، نیاز به تعیین و طراحی تاکتیک منطبق  با آن اثر را دارد. لازم به ذکر است که با انتخاب و طراحی و تعیین همین استراتژی و تاکتیک است که کارگردان می‌تواند در تبدیل ذهنیت( متن) به عینیت( اجرا) موفق عمل نماید و کار او از کار نمایشنامه نویس جدا گردد.

« کارگردان نمایشنامه را در مسیری خلاق قرار می‌دهد به طوری که ابعاد این خلاقیت از محدوده متن نمایش بسیار فراتر می‌رود. او، روی صحنه به نمایشنامه جان می بخشد، در حالیکه متن از این ویژگی برخوردار نیست. عظمت بخشیدن به جهات مثبت و از بین بردن عیوب و محدودیتهای موجود در متن نمایش به کمک بازیگران، جامه‌ای از معنا و احساس را به آن می‌پوشاند.» 1

البته لازم است اشاره شود که خلاقیت کارگردان تنها شامل دوره تمرینات نمی‌شود، بلکه به نظر من دوره مهمتر و اساسی‌تر برای کارگردان دوره قبل از تمرینات است. در این دوره است که نطفه نمایش شکل می‌گیرد و در این مرحله است که کارگردان به واسطه قوه‌ي خلاقه و تخیل خود می‌بایست مانند همان فرمانده جنگی، با هوشیاری و زیرکی تمام، بر پایه‌ي اصول علمی، استراتژی و تاکتیک منطبق با اثر را بیابد.

استراتژی( Strategie) در فرهنگ لغات، لشکرکشی، تعبیه سپاه، علم اداره کردن عملیات و حرکات ارتش در جنگ رزم آرایی، فن تدابیر جنگی، فن لشکرکشی، حیله معنا شده و تاکتیک (Tactique) رزم آرایی، رزم آزمایی، صف آرایی، تعبیه سپاه، تدبیر جنگ، فن حرکت دادن سربازان و به کار انداختن نیروهای نظامی در جنگ فن بکار انداختن لشکر در حضور دشمن ، این لفظ از زبان فرانسه است و در فارسی مستعمل ، لیکن هنوز جزو زبان فارسی نشده است . (فرهنگ نظام ). تعبیةالجیش . صف آرائی . سپه آرایی . || روش حصول کامیابی و موفقیت تعریف شده است. 2 و 3

همانطور که در تعاریف بالا آمده استراتژی بیانگر هدف، موضوع و اندیشه فرمانده عملیات است و تاکتیک شامل شیوه های رزمی و حمله، برای رسیدن به استراتژی مورد نظر است.

در کارگردانی نیز به گونه‌ای دیگر با این دو واژه سر و کار داریم. کارگردان نیز در شروع کار و برای به روی صحنه بردن نمایشنامه‌ای، هدف، موضوع و اندیشه‌ای را در فرم و محتوی دنبال می‌کند و برای رسیدن به این اهداف و مواضع از سبک ها و شیوه های اجرایی همخوان با آن اهداف استفاده می‌نماید و این مرحله را شاید بتوان مهم‌ترین، اساسی‌ترین و بنیادی ترین مرحله کارگردانی دانست.

همان‌طور که پیروزی و شکست یک فرمانده در جنگ شدیداً به استراتژی و تاکتیک انتخابی او بستگی دارد؛ پیروزی و شکست یک کارگردان نیز به این اساسی‌ترین انتخاب، وابسته است. کارگردانان مؤلف و صاحب سبک و جریان‌ساز در عرصه جهانی، برای اجرای هر نمایشنامه‌ای استراتژی و تاکتیک همخوان با آن اثر را از دل خود اثر کشف کرده و به کار برده‌اند. از اینروست که هر نمایش آنها، جریانی جدید را در حوزه‌ي اندیشه و اجرا ایجاد نموده است.

*تعیین استراتژی و تاکتیک

حال مسئله اینست که یافتن، کشف و تعیین استراتژی و تاکتیک چگونه صورت می‌گیرد؟

« کارگردان ابتدا از نمایشنامه‌ای که برای اجرا انتخاب کرده است، تحلیل و تعبیری کلی و عمومی به عمل می‌آورد. سپس کل نمایشنامه را به لحظه‌ها و برهه‌های نمایشی تقطیع کرده و آنها را یکایک به طرف آن تحلیل و تعبیر کلی و عمومی، تنظیم و تنسیق می نماید. کارگردان به تحلیل های«کلی» و «مقطعی» خود واقعیتی بیرونی و عینی اعطا می کند، یعنی آنرا جلوه می دهد: به نمایش می گذارد.»4

همان‌طور که در بالا آمده؛ کارگردان در ابتدا نیاز به یک تحلیل و تعبیر کلی و عمومی دارد. این تحلیل و تعبیر عمومی و کلی همان استراتژی است، این تحلیل و تعبیر کلی است که کارگردان را به یک تصویر و نمای کلی از اثر رهنمون می‌سازد، تصویری که کلیت متن و قصه را می‌توان در آن مشاهده نمود، البته این تصویر می‌تواند کاملاً واقعگراو یا کاملاً غیر واقعگرا باشد. اما نکته حائز اهمیت این است که ترسیم و وضوح این تصویر و چگونگی آن به شدت به قوه خلاقه و تخیل و سلیقه و نگرش کارگردان بستگی دارد.

این تصویر و نمای کلی تعیین کننده چند فاکتور مهم و اساسی است:

1.       اندیشه و موضع و زاویه دید و نگرش کارگردان نسبت به اثر

2.       هدف نهایی کارگردان از اجرای آن اثر در فرم و محتوی

3.       نحوه اجرای نمایشنامه، بدین معنا که کارگردان از کدام « قراردادهای تئاتری» تعریف شده برای روایت اثر استفاده می نماید.

البته مسائل و موارد مذکور همگی کلی هستند اما بسیار مهم و حیاتی می‌باشند چرا که پیروزی و شکست یک کارگردان در گذراندن کامل و یا ناقص این مرحله است.

ترسیم این تصویر کلی و به دنبال آن تعیین استراتژی و تاکتیک می‌بایست قبل از تمرینات انجام شود و کارگردان می‌بایست به همراه این تصویر بر سر تمرینات حاضر گردد، چرا که این استراتژی و تاکتیک بیانگر نوع برخورد او با متن است و این استراتژی‌های متفاوت است که اجراهایی متفاوت از یک اثر را پدید آورده است.

منابع:

1.       وظایف کارگردان در تئاتر، پارسایی حسن، موریسون هیو، چاپ دوم، 1382، انتشارات سروش، ص 2

2.       فرهنگ فارسی عمید

3.       فرهنگ فارسی دهخدا

سبک‌های اجرایی در تئاتر معاصر جهان، ناظرزاده کرمانی فرهاد ، چاپ اول، 1367، دفتر نشر آثار هنری، ص 24